Pell a-raok ma vefe lakaet an arkeologiezh e pleustr, e oa ar fidchell (pe fidcheall pe ficheall, hervez ar skritur) dija e spered Iwerzhon. Kavout a reer anv anezhañ e danevelloù bras ar Grennamzer, eus Kelc'hiad Ulad d’ar Gelc'hiad ar Rouaned, liammet dalc'hmat ouzh an anvioù dezho ar muiañ sked: C'hoari a ra harozed, drouized ha rouaned etre div emgan pe etre div garantez.
Hervez an hengoun, eo an doue Lugh a ijinas ar c'hoari, un dudenn ampart a zeskriv an testennoù evel micherour, gov, telennour, sorser ha barzh war un dro. E danevell Al Lez da Étaín, en em ginnig an doue Midir d'ar roue Eochaid da ginnig ur c'hoari dezhañ ; graet eo an daol a zegas gantañ en arc'hant, gant pezhioù aour, ha korniet eo pep korn gant ur mean prizius — arouez eus talvoud arouezel ar c'hoari-mañ e kevredigezh uhel Iwerzhon kozh.
Deskrivet e vez an haroz Cúchulainn e-unan evel ur c'hoarier ampart, hag emañ ar vistroniezh war ar fidchell, a-gevret gant an armoù hag ar varzhoniezh, e-touez ar vertuzioù a veze gortozet digant un denjentil echuet. Met ne zeskriv testenn ebet ar reolennoù resis : chom a ra ar fidchell, en lennegezh, ur c'hoari a vez anvet hep bezañ displeget morse.
E 1932, e-pad furchadennoù war ur grannóg — un annez lennel iwerzhonat heverk, savet war un enezenn arzennel — e-kichen Ballinderry, e kreiz Kontelezh Westmeath, e voe kavet un daol goad. Krediñ a reer e oa annez un den a renk uhel e lec'hienn, marteze zoken ur roue lec'hel, da varn diwar binvidigezh an traoù kavet en-dro dezhi.
Miret dre ma oa gleb ha divokigen ar geun a dro-dro, eo tremenet an daol ouzhpenn mil bloaz hep breinañ penn-da-benn — un taol-kaer hogozik dibar evit un draezenn goad eus ar mare-se. Trochonet en ivin, ez eo ur rouedad karrezek a zeiz war zeiz, da lavaret eo naontek ha daou-ugent toull da zegemer pezhioù stok. Tarset eo an toull kreiz hag ar pevar zoull korn gant gwaregou engravet, evel da verkañ o fouez er c'hoari.
War e vevennoù ez eus un dibaber brav : daou benn kizellet, war a greder da zornelloù, hag eizh panel a wriadennoù. Heuliet e vez un nebeud patromoù ur wriadenn eeun a bemp pe c'hwec'h neudenn, ha diskouez a ra daou vanel, lakaet a-dreuz, chadennoù gwalennoù e stil Borre, un doare Skandinaviat — un alc'hwez arzel a veze liammet gwechall gant Enez Vann, a-raok ma vefe liammet gant bed ar Vikinged a oa en Iwerzhon d'ar mare-se.
Rannañ a ra ar gudenn-se c'hoazh an arbennigourien. Kinnig a ra Mirdi Broadel Iwerzhon taol Ballinderry hiziv evel un draezenn liammet ouzh an hnefatafl, "c'hoari ar roue" a veze graet gant ar Skandinavied : ur c'hoari digempouez ma vez ur roue gant un nebeud difennerien, e kreiz an daol, hag e rank tizhout ur c'horn da drec'hiñ, pa vez muioc'h a arsailherien o klask kelc'hiañ anezhañ.
Gwelet a ra an arbennigourien all anezhañ evel un doare lec'hel eus ar fidchell, pe eus e genderv diwezhatoc'h ar brandub — da lavaret "ar vran zu" — meneget en testennoù iwerzhonat adalek an XIIvet kantved. Ne glot ket an div zivizadenn an eil gant eben : Iwerzhon ar Grennamzer Uhel, ur lec'h ma kave an eneoù pobladoù gouezelek ha trevadennerien Skandinaviat staliet a-hed an aodoù, a c'halle bezañ gwelet he c'hoarioù taol o veskañ gant an traoù a deue eus an Norzh.
Kavet ez eus bet taolioù all eus ar memes rummad, gant mentoù disheñvel (7, 9, 11 zoken 19 karrez war gostez), e lec'hioù all er bed Skandinaviat hag en Inizi Breizh, dreist-holl en Inizi Orc'h — o krenvaat ar soñj ez eus un tiegezh bras a c'hoarioù strategiezh, kar d'an hnefatafl, a voe mestr war Norzh Europa a-raok donedigezh an echedoù.
Ne zeskriv manuskrit krennamzerel ebet penaos e c'hoarier ar fidchell resis. He deus lakaet ar sioulder-mañ, abaoe an XXvet kantved, kalz a glaskoù da adsevel ar c'hoari, o tiazezañ war stumm taol Ballinderry, war an alkemmoù lennegel gwan ha war reolennoù ar c'hoarioù tafl skandinaviat a zo bet deskrivet gwelloc'h — dreist-holl ar tablut, a voe deskrivet en XVIIIvet kantved gant an naturour svedat Carl von Linné.
An elfenn a vez degemeret e umum evit ar seveladennoù modern-mañ a heuilh skrid ar "c'hoari roue" : ur pezh kreiz da zifenn pe da dapout, un dizempouezh dianav etre niver an arsailherien hag an difennerien, hag un trec'h a ya gant kelc'hiadur ar roue pe gant e dec'hadenn trec'hus war-du ur c'horn eus an daol.
"Piv out ?" a c'houlennas Eochaid. "Da c'hoari fidchell ganez," a respontas Midir. Diwar danevell grennamzerel iwerzhonat Al Lez da Étaín
Ar ger modern ficheall a sinifi hiziv, en iwerzhoneg, an echedoù — un disachamant ster a ziskouez al lec'h arouezel miret gant ar c'hoari kozh-mañ en eñvor ar bobl, pell goude ma voe aet e reolennoù orin da get.